नेपाळ पूर 2026 : हिमालयाची वाढती असुरक्षितता, GLOF आणि UPSC/MPSC

September 12, 2026

नेपाळ पूर 2026 : हिमालयाची वाढती असुरक्षितता,

नेपाळ पूर 2026

📌प्रस्तावना

26 ऑगस्ट 2026 रोजी नेपाळच्या रासुवा (Rasuwa) जिल्ह्यात आणि नेपाळ-चीन सीमेजवळ भीषण आकस्मिक पूर आला. प्राथमिक वैज्ञानिक विश्लेषणानुसार, लाङटाङ (Langtang) राष्ट्रीय उद्यान परिसरातील हिमनदीचा उतार - बर्फ - खडकाचा प्रचंड ढिगारा लहेंडे खोला (Lhende Khola) मध्ये कोसळला. त्यामुळे नदीचा प्रवाह तात्पुरता अडवला गेला आणि त्यानंतर पाणी, बर्फ, खडक, गाळ व अवशेषांचा प्रचंड प्रवाह वाहत खाली आला.

⚠️ महत्त्वाची टीप:

हा प्रवाह लहेंडे खोला → भोटे कोशी → त्रिशूली नदी प्रणालीतून पुढे गेला आणि सुमारे 100 किमीपर्यंत परिणाम झाला. यामुळे रासुवागढी-केरुंग सीमाव्यापार मार्ग, पूल, रस्ते, वीज प्रकल्प आणि नदीकाठची वस्ती मोठ्या प्रमाणात प्रभावित झाली.

26 ऑगस्ट 2026 ची घटना पारंपरिक GLOF म्हणून अंतिमतः सिद्ध झालेली नाही.
❌ चुकीचे: "26 ऑगस्टचा पूर हा GLOF मुळे झाला."

✅ बरोबर: "ही घटना हिमनदीशी संबंधित बर्फ-खडकाच्या उतार-विफलतेमुळे (Cascading Hazard) निर्माण झालेली होती आणि तिचा संबंध GLOF/LLOF प्रकारच्या हिमनदीजन्य जोखमींच्या व्यापक चौकटीशी जोडता येतो."

1. UPSC / MPSC साठी या घटनेचे महत्त्व

ही घटना केवळ "पूर" म्हणून पाहणे चुकीचे ठरेल. ती Compound आणि Cascading Disaster चे उत्तम उदाहरण आहे.

📌 परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्व:

GS Paper I: भूगोल – हिमालय, हिमनद्या, भूस्खलन, भूकंप व नैसर्गिक आपत्ती
GS Paper II: भारत-नेपाळ संबंध, सीमापार नदी व्यवस्थापन व आपत्ती सहकार्य
GS Paper III: आपत्ती व्यवस्थापन, हवामान बदल, पर्यावरण व पायाभूत सुविधा
MPSC: महाराष्ट्राच्या पश्चिम घाटांशी तुलना, आपत्ती व्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय संवेदनशीलता

2. 26 ऑगस्ट 2026 च्या घटनेत नेमके काय घडले?

USGS च्या प्राथमिक विश्लेषणानुसार, हिमनदीशी संबंधित उतार-विफलतेतून निर्माण झालेल्या ढिगाऱ्याने प्रचंड ऊर्जा निर्माण केली. त्याची ऊर्जा M5.2 भूकंपाएवढी होती; मात्र याचा अर्थ तेथे विवर्तनिक भूकंप झाला असा नाही. पडणाऱ्या बर्फ-खडकाच्या वस्तुमानामुळे निर्माण झालेल्या (Seismic Signals) भूकंपीय संकेताची नोंद झाली.

📌घटनेची साखळी:

बर्फ + खडक + गाळ + पाणी
लहेंडे खोला मध्ये अडथळा/तात्पुरते धरण
अचानक प्रवाहमुक्तता
भोटे कोशी नदी
त्रिशूली नदी
अचानक पूर व ढिगाऱ्याचा प्रवाह

ICIMOD च्या निरीक्षणानुसार त्रिशूली नदीतील पाण्याची पातळी काही ठिकाणी 30 मिनिटांत 7-9 मीटरपर्यंत वाढली.

3. GLOF म्हणजे काय?

📌Glacial Lake Outburst Flood – हिमनदीय सरोवराचा अचानक पूर

हिमनदीच्या वितळण्यामुळे किंवा माघारीमुळे हिमनदीसमोर, बाजूला किंवा तिच्यावर हिमनदीय सरोवर (Glacial Lake) तयार होऊ शकते.

हे सरोवर जर:

Moraine (हिमनदीचा गाळ)

बर्फ

हिमनदीचा अवशेष

खडक किंवा इतर नैसर्गिक अडथळा

यांनी अडवलेले असेल, तर तो अडथळा अचानक फुटल्यास मोठ्या प्रमाणात पाणी खाली येते.

यालाच GLOF – Glacial Lake Outburst Flood म्हणतात.

📌GLOF चे संभाव्य कारणे:

अतिवृष्टी

हिमनदीचे वितळणे

बर्फाचा कडा कोसळणे (Ice Avalanche)

खडक-हिमस्खलन (Rock Avalanche)

भूस्खलन (Landslide)

भूकंप

हिमनद्यांमध्ये हिमखंडांचे विभाजन (Calving in glaciers)

मोरेन धरणाची अस्थिरता

महत्त्वाचे: GLOF मध्ये मुख्य घटना म्हणजे साठलेल्या हिमनदीय सरोवरातील पाण्याचा अचानक विसर्ग .

4. 2026 ची नेपाळ घटना आणि GLOF : फरक समजून घ्या

पारंपरिक GLOF	2026 नेपाळ घटना
हिमनदीय सरोवरातील पाणी अचानक बाहेर पडते	हिमनदीशी संबंधित उतार-विफलता/ ice-rock avalanche
Moraine/Ice dam failure	बर्फ-खडकाचा प्रचंड ढिगारा आणि नदीचे तात्पुरते अडथळे
जलप्रवाह हा प्राथमिक घटक	पाणी + बर्फ + खडक + गाळ + अवशेष प्रवाह
Cryosphere-related hazard	Compound/Cascading cryosphere hazard
उदाहरण – Thame Valley GLOF, 2024	Rasuwa–Bhote Koshi–Trishuli disaster, 2026

नेपाळमधील 2024 Thame Valley GLOF मात्र GLOF चे स्पष्ट उदाहरण आहे. ICIMOD च्या अभ्यासानुसार दोन हिमनदीय सरोवरांच्या सलग फुटण्याने ही घटना घडली होती.

5. हिमालय इतका असुरक्षित का आहे?

5.1 तरुण आणि सक्रिय पर्वतरांग

हिमालय हा तरुण Fold Mountain System आहे.

भारतीय प्लेट उत्तरेकडे सरकत युरेशियन प्लेटशी अभिसरण करत असल्यामुळे:

भूकंप

विभंग (Faulting)

भूस्खलन (Landslides)

खडक कोसळणे (Rockfall)

उताराची अस्थिरता (Slope Instability)

यांचा धोका मोठा आहे. 2015 चा Gorkha Earthquake हिमालयीन प्रदेशाच्या भूकंपीय असुरक्षिततेचे

महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहे.

5.2 तीव्र उतार आणि खोल दऱ्या

हिमालयात कमी अंतरात उंचीमध्ये मोठा फरक आढळतो. उंच पर्वतीय भागातून खाली येणारे पाणी अरुंद दऱ्यांमध्ये प्रवेश करते तेव्हा त्याची ऊर्जा मोठ्या प्रमाणात केंद्रित होते.

सूत्र: तीव्र उतार + अरुंद दरी + पाण्याचा प्रचंड प्रवाह = प्रचंड विध्वंसक क्षमता
(Steep Slope + Narrow Valley + High Discharge = High Destructive Potential)

5.3 मान्सूनचा प्रभाव

नेपाळमध्ये जून ते सप्टेंबर या कालावधीत नैऋत्य मान्सूनमुळे मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडतो.

अतिवृष्टीमुळे: माती संतृप्त → उतार अस्थिर → भूस्खलन → नदीचा प्रवाह रोखला जाणे → अचानक पूर

अशी साखळी निर्माण होऊ शकते.

6. हवामान बदल : "Risk Multiplier"

हवामान बदलाला नेपाळच्या सर्व आपत्तींचे एकमेव कारण मानणे योग्य नाही. मात्र तो विद्यमान नैसर्गिक जोखमींना वाढवणारा Risk Multiplier आहे.

ICIMOD च्या HKH Assessment नुसार हिंदू कुश हिमालय प्रदेशातील हिमनद्या 2011–2020 या कालावधीत मागील दशकाच्या तुलनेत 65% अधिक वेगाने वितळत/ह्रास पावत होत्या.

तापमानवाढीमुळे दोन मार्ग:
मार्ग 1: हिमनदीची माघार (Glacier Retreat) → नवीन/मोठी हिमनदीजन्य सरोवरे (Glacial Lakes) → मोरेनची अस्थिरता → GLOF Risk
मार्ग 2: कायम गोठलेली जमीन वितळणे (Permafrost Thawing) → खडक/उताराची अस्थिरता (Rock/Slope Instability) → खडक कोसळणे / भूस्खलन यांचा धोका (Rock Avalanche / Landslide Risk)

📌महत्त्वाची संकल्पना:

हवामान बदल → हिममंडळाची स्थिरता → संयुक्त आणि साखळी स्वरूपाचे धोके
(Climate Change → Cryosphere Instability → Compound & Cascading Hazards)

7. "Compound Disaster" आणि "Cascading Disaster"

ही संकल्पना UPSC/MPSC साठी विशेष महत्त्वाची आहे .

🔴 संयुक्त आपत्ती (Compound Disaster):
एकाच वेळी किंवा परस्परसंलग्न अनेक धोके कार्यरत असणे.
उदा. अतिवृष्टी + हिमनदी वितळणे + भूस्खलन

🔵 साखळी स्वरूपातील आपत्ती (Cascading Disaster):
एक धोका दुसऱ्या धोक्याला जन्म देतो.
उदा. Ice-Rock Avalanche → River Blockage → Sudden Release → Flash Flood → Debris Flow → Infrastructure Collapse

परीक्षेतील वापर:
"हिमालयातील आपत्तींकडे स्वतंत्र संकट म्हणून न पाहता परस्पर जोडलेली बहु-धोका प्रणाली म्हणून पाहण्याची गरज आहे."

8. मानवी हस्तक्षेपामुळे धोका का वाढतो?

नैसर्गिक धोका म्हणजे आपत्ती नव्हे. मानवी विकासामुळे संपर्क (Exposure) आणि असुरक्षितता (Vulnerability) वाढल्यास नैसर्गिक धोका आपत्तीत रूपांतरित होतो.

📌प्रमुख कारणे:

अनियोजित रस्ते बांधणी

पर्वत उतारांची मोठ्या प्रमाणावर तोडणी

नदीकाठची बांधकामे

जलविद्युत प्रकल्प

पर्यटनाचा वाढता दबाव

जंगलतोड

वैज्ञानिक आधाराशिवाय शहरीकरण

नाजूक भागात पायाभूत सुविधा

विशेषतः हिमालयात विकासात्मक विरुद्ध पर्यावरणीय वहन क्षमता (Development vs. Ecological Carrying Capacity) हा महत्त्वाचा धोरणात्मक प्रश्न बनतो.

9. पायाभूत सुविधांची वाढती असुरक्षितता

हिमालयीन नद्यांच्या खोऱ्यांमध्ये:

जलविद्युत प्रकल्प (Hydropower Projects)

रस्ते

पूल

पारेषण वाहिन्या (Transmission Lines)

सीमावर्ती व्यापार पायाभूत सुविधा

वस्त्या

यांची संख्या वाढत आहे. त्यामुळे एका नैसर्गिक घटनेचा परिणाम फक्त मानवी जीवितावर न राहता

ऊर्जा, वाहतूक, व्यापार आणि राष्ट्रीय सुरक्षा यांच्यावर होतो.

हा मुद्दा UPSC GS-II + GS-III साठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

10. भारतासाठी याचे महत्त्व :

नेपाळातील हिमालयीन नद्या पुढे भारतात प्रवेश करतात.

विशेषतः कोशी-गंडकी-कर्णाली नदी प्रणाली (Koshi – Gandaki – Karnali river systems)

यामुळे नेपाळमधील उगमक्षेत्राकडील आपत्ती (Upstream Disaster) चा परिणाम भारतातील प्रवाहाच्या दिशेकडील (Downstream) प्रदेशांवर होऊ शकतो.

📌भारतासाठी प्रमुख चिंता:

सीमापार पूर
जलशास्त्रीय माहितीची (हायड्रोलॉजिकल डेटा) तत्काळ देवाणघेवाण
पूर्वसूचना प्रणाली
नदीखोरे व्यवस्थापन
प्रवाहाच्या दिशेने खालील भागातील लोकसंख्येची सुरक्षा
जलविद्युत पायाभूत सुविधा
आपत्ती निवारण क्षेत्रातील सहकार्य

म्हणूनच भारत-नेपाळ संबंधांमध्ये जलसुरक्षा, आपत्ती व्यवस्थापन, हवामान अनुकूलन यांना वाढते महत्त्व आहे.

11. सीमापार पूर्वसूचना प्रणाली का आवश्यक?

हिमालयीन आपत्तींचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे घटना नेपाळमध्ये (Upstream) मध्ये घडते आणि परिणाम (Downstream) भारतात होऊ शकतो.

महत्त्वाचे विधान:
"माहिती पूर रोखू शकत नाही, पण वेळेवर मिळालेली माहिती जीव वाचवू शकते..."

उपग्रहवरून लक्ष ठेवणे (Satellite Monitoring)

नदी जलस्तर मापन (River Gauges)

हवामान केंद्रे (Weather Stations)

हिमनदी सरोवरांची देखरेख (Glacial Lake Monitoring)

प्रत्यक्ष वेळेतील डेटा सामायिकरण (Real-time Data Sharing)

समुदायासाठी सतर्कता सूचना (Community Alerts)

ही संपूर्ण प्रणाली भारत-नेपाळ-चीनच्या व्यापक हिमालयीन संदर्भात महत्त्वाची आहे.

12. भारतातील GLOF व्यवस्थापन

भारताने National Disaster Management Authority (NDMA) मार्फत 2020 मध्ये Guidelines on Management of Glacial Lake Outburst Floods जारी केली आहेत.

महत्त्वाच्या उपायांमध्ये:

हिमनदी-सरोवरांचे उपग्रहाद्वारे निरीक्षण

उच्च-धोकादायक सरोवरांची ओळख

धोका/जोखीम मॅपिंग (नकाशांकन)

पूर्व-इशारा प्रणाली

स्वयंचलित हवामान केंद्रे

जलशास्त्रीय निरीक्षण

पूर-मॉडेलिंग

संरचनात्मक उपाययोजना

लोकजागृती

आपत्कालीन प्रतिसाद नियोजन

13. भारताचा हिमनदी-सरोवराच्या अचानक पूर येण्याच्या धोक्याचे निवारण करण्याचा राष्ट्रीय कार्यक्रम

भारताने हिमालयीन राज्यांमध्ये GLOF जोखीम कमी करण्यासाठी National GLOF Risk Mitigation Programme (NGRMP) हाती घेतला आहे.

यामध्ये विशेषतः:

संभाव्य धोकादायक हिमनदीय सरोवरांची वैज्ञानिक यादी

उपग्रह विश्लेषण

तज्ज्ञांकडून पडताळणी

पूर्वसूचना प्रणाली

स्वयंचलित हवामान केंद्रे

जोखीम मॅपिंग

परीक्षेसाठी राज्ये:
सध्याच्या कार्यक्रमाच्या संदर्भात विशेषतः अरुणाचल प्रदेश + हिमाचल प्रदेश + सिक्कीम + उत्तराखंड
ही राज्ये लक्षात ठेवावीत.

14. MPSC साठी : हिमालय आणि पश्चिम घाट तुलना

हिमालय	पश्चिम घाट
तरुण वळीचे पर्वत (Fold Mountains)	प्राचीन पर्वतरांग
उच्च भूपृष्ठीय हालचाल	तुलनेने स्थिर भूभाग
हिमनदीचे धोके	उष्ण कटिबंधीय (हिमनदीचे धोके नाहीत)
GLOF	GLOF प्रमुख धोका नाही
भूस्खलन (Landslides), ढगफुटी	भूस्खलन, अतिवृष्टी/ढगफुटी
अचानक आलेले पूर (Flash Floods)	अचानक येणारे / शहरी / प्रादेशिक पूर
स्थायी बर्फाशी संबंधित धोके (Permafrost)	स्थायी बर्फाशी संबंधित धोके नाहीत
मोठ्या उंचीतील फरक	तीव्र घाट उतार
जलविद्युत क्षेत्रातील गुंतवणूक/जोखीम	धरणे, रस्ते आणि वस्त्यांचा धोका (exposure)
हिममंडल + भूकंपीय धोके	मान्सून + उतार + जमीन-वापराशी संबंधित धोके

📌महाराष्ट्रातील उदाहरणे:

माळीण भूस्खलन (2014), महाड पूर, पुणे परिसरातील पूरस्थिती यांचा वापर मानवी हस्तक्षेप, अतिवृष्टी आणि जमीन-वापर नियोजन या संदर्भात करता येतो.

15. माधव गाडगीळ आणि कस्तुरीरंगन अहवाल : MPSC Connection

पश्चिम घाटातील विकास आणि पर्यावरणीय संवेदनशीलता समजून घेण्यासाठी:

माधव गाडगीळ समिती

कस्तुरीरंगन उच्चस्तरीय कार्यगट

यांचा संदर्भ देता येतो. कस्तुरीरंगन समितीने पश्चिम घाट मधील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्राच्या संरक्षणासाठी वेगळा दृष्टिकोन मांडला होता.

"हिमालय असो किंवा पश्चिम घाट—विकासाचे नियोजन स्थानिक भूगोल, पर्यावरणीय वहनक्षमता आणि आपत्ती जोखीम यांचा विचार करून केले पाहिजे."

16. पुढे जाण्याचा मार्ग

1. बहु-धोका पूर्व-सूचना प्रणाली (Multi-Hazard Early Warning System)

हिमनदी + हिमनदीजन्य सरोवर + पर्जन्य + भूस्खलन + नदी

(Glacier + Glacial Lake + Rainfall + Landslide + River)

2. उपग्रह आणि रिमोट सेन्सिंग

हिमनदी-सरोवराचा परिसर

हिमनदीची माघार

हिमनदी-गाळाची (मोरेनची) स्थिती

दरडी कोसळण्याची शक्यता असलेले उतार

3. रिअल-टाइम डेटा शेअरिंग

भारत-नेपाळमधील नदी आणि हवामानविषयक माहितीचे जलद आदान-प्रदान आवश्यक आहे.

4. जोखीम-संवेदनशील पायाभूत सुविधा (Risk-sensitive infrastructure)

"Build First, Assess Later" ऐवजी:

Assess Risk → Map Hazard → Plan → Build
जोखीम मूल्यांकन → धोक्याचे नकाशिकरण → नियोजन → उभारणी

5. समुदाय-आधारित आपत्ती व्यवस्थापन (Community-based Disaster Management)

धोक्याचे संकेत

सुरक्षित बाहेर पडण्याचे मार्ग

सुरक्षित क्षेत्रे

आपत्कालीन संपर्क

यांचे प्रशिक्षण स्थानिक नागरिकांना देणे.

6. निसर्ग-आधारित उपाय (Nature-based Solutions)

फक्त मोठ्या अभियांत्रिकी उपायांवर अवलंबून न राहता:

पाणलोट क्षेत्राचे पुनरुज्जीवन (Catchment restoration)

उताराचे स्थिरीकरण (Slope stabilization)

पाणथळ जागांचे संरक्षण (Wetland protection)

वनस्पति व्यवस्थापन (Vegetation management)

7. हवामान-लवचिक हिमालयीन विकास (Climate-resilient Himalayan development)

पायाभूत सुविधा विकासाला धारणक्षमता + धोक्यांचे मानचित्रण + हवामानविषयक अंदाज यांच्याशी जोडणे.

17. आपत्ती जोखीम सूत्र

Disaster Risk ≈ Hazard × Exposure × Vulnerability
यामध्ये Exposure म्हणजे धोक्याच्या क्षेत्रात असलेली लोकसंख्या, मालमत्ता व पायाभूत सुविधा.
Vulnerability म्हणजे त्या exposure असुरक्षिततेची नुकसान होण्याची संवेदनशीलता.

लक्षात ठेवा:
Hazard ≠ Disaster
उदा. हिमालयातील भूस्खलन हा नैसर्गिक संकट आहे.
पण त्याच भागात: लोकसंख्या + रस्ता + पूल + वीज प्रकल्प + अपुरी पूर्वसूचना असल्यास त्याचे रूपांतर मोठ्या आपत्तीत होते.

✍️ UPSC/MPSC साठी महत्त्वाच्या संज्ञा

GLOF – Glacial Lake Outburst Flood

LLOF – Landslide Lake Outburst Flood

Cryosphere – बर्फ व हिमाशी संबंधित पृथ्वीचा भाग

Permafrost – दीर्घकाळ गोठलेली जमीन

Debris Flow – पाणी, गाळ, खडक व अवशेषांचा वेगवान प्रवाह

Flash Flood – अल्प कालावधीत अचानक येणारा पूर

Compound Disaster – एकाच वेळी/परस्परसंलग्न अनेक धोके

Cascading Disaster – एका धोक्यातून दुसरा धोका निर्माण होणे

Risk Multiplier – विद्यमान जोखीम वाढवणारा घटक

Early Warning System – पूर्वसूचना प्रणाली

Risk-sensitive Infrastructure – आपत्ती जोखीम लक्षात घेऊन उभारलेली पायाभूत सुविधा

📝 Prelims परीक्षेच्या नोंदींसाठी

📌 Quick Revision:

• घटना: रासुवा, नेपाळ• दिनांक: 26 ऑगस्ट 2026

• प्रमुख नदी प्रणाली: Lhende Khola – Bhote Koshi – Trishuli

• सीमा: नेपाळ-चीन

• प्रमुख प्रक्रिया: बर्फ-खडक हिमस्खलन/उताराचे पतन → नदीचा तात्पुरता अडथळा → अचानक पूर/अवशेष प्रवाह

• USGS: प्राथमिक विश्लेषणात M5.2 समतुल्य ऊर्जा

• पूरलाट: काही ठिकाणी 30 मिनिटांत 7–9 मीटर वाढ

• मुख्य संकल्पना: Cryosphere hazard, Compound Disaster, Cascading Disaster

📝 संभाव्य UPSC/MPSC प्रश्न

🎯UPSC Prelims

Q. खालीलपैकी कोणते घटक GLOF च्या जोखमीशी संबंधित आहेत?

A) हिमनदीय सरोवराचा विस्तार

B) Moraine instability

C) Ice/rock avalanche

E) अतिवृष्टी

D) भूकंप

✅ उत्तर:वरील सर्व

🎯UPSC Mains – GS I

"हिमालयातील हवामान बदलामुळे निर्माण होणाऱ्या Cryosphere-related hazards चे स्वरूप स्पष्ट करा."

🎯UPSC Mains – GS III

"Compound आणि Cascading Disasters ही संकल्पना स्पष्ट करून 2026 मधील नेपाळ पूर घटनेच्या संदर्भात हिमालयीन आपत्ती व्यवस्थापनाच्या उपाययोजना सुचवा." (15 marks)

🎯MPSC Mains

"हिमालय आणि पश्चिम घाटातील नैसर्गिक आपत्तींच्या स्वरूपाची तुलना करा आणि महाराष्ट्राच्या संदर्भात शाश्वत पर्वतीय विकासाचे महत्त्व स्पष्ट करा."

21. निष्कर्ष

नेपाळमधील 26 ऑगस्ट 2026 ची आपत्ती आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा देते —

हिमालयातील आपत्ती आता केवळ पारंपरिक पूर, भूकंप किंवा भूस्खलन म्हणून पाहता येणार नाहीत.

हिमनद्या, पर्माफ्रॉस्ट, अतिवृष्टी, भूस्खलन, नदीप्रवाह आणि मानवी पायाभूत सुविधा यांच्यातील परस्परसंबंधामुळे Compound आणि Cascading Disasters ची शक्यता वाढत आहे.

हवामान बदल हा या प्रक्रियेला गती देणारा जोखीम-वर्धक घटक आहे; मात्र आपत्तीची तीव्रता ठरवण्यात भूगोल, मानवी वस्ती, पायाभूत सुविधा, land-use planning आणि सज्जता यांचीही तितकीच भूमिका आहे.

📌हिमालयासाठी भविष्यातील धोरणाची दिशा :

"Risk Mapping → Monitoring → Early Warning → Risk-sensitive Development → Community Resilience → Regional Cooperation"

आपत्तीनंतरच्या मदतीकडून आपत्तीपूर्व जोखीम कमी करण्याकडे

(Disaster Response → Disaster Risk Reduction)